Türkiye’de ikamet izni sahibi olmak ile Türkiye’de çalışma hakkına sahip olmak aynı şey değildir.
Bir yabancı geçerli bir kısa dönem, aile veya başka tür ikamet iznine sahip olsa bile bu belge kural olarak tek başına çalışma hakkı sağlamaz. Türkiye’de yabancıların çalışması esas olarak 6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu kapsamında çalışma iznine veya geçerli bir çalışma izni muafiyetine bağlıdır.
Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı da güncel açıklamasında, mülteci veya ikincil koruma statüsü dışındaki yabancıların yalnızca ikamet iznine sahip olmalarının çalışma hakkı vermediğini açıkça belirtmektedir.
İkamet izni neden yeterli değildir?
İkamet izni yabancının Türkiye’de belirli koşullar altında yasal olarak kalmasına ilişkin bir statüdür.
Çalışma izni ise yabancının Türkiye işgücü piyasasında belirli bir çalışma faaliyeti yürütmesine ilişkin ayrı bir hukuki yetkidir.
6735 sayılı Kanun m. 6 uyarınca kanun kapsamındaki yabancıların, bir istisna bulunmadıkça, çalışma izni olmadan Türkiye’de çalışması ve çalıştırılması yasaktır.
Bu nedenle yabancının oturma hakkının bulunması, iş sözleşmesi imzalaması veya bir şirketten iş teklifi alması tek başına işe başlamaya yetmez.
Çalışma izni aynı zamanda ikamet izni midir?
İlginç biçimde ilişkinin tersi çoğu durumda geçerlidir.
Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığının güncel açıklamasına göre 6735 sayılı Kanun kapsamında verilen çalışma izni veya çalışma izni muafiyeti, 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu m. 27 uyarınca kural olarak ikamet izni yerine geçmektedir.
Ancak uluslararası koruma başvuru sahipleri, şartlı mülteciler ve geçici koruma kapsamındaki yabancılar için verilen çalışma izinleri ikamet izni yerine geçmez.
Dolayısıyla “ikamet izni çalışma iznidir” demek yanlış olduğu gibi, çalışma izninin ikamet statüsü üzerindeki etkisi de yabancının kategorisine göre ayrıca incelenmelidir.
Türkiye içinden çalışma izni başvurusu yapılabilir mi?
Bazı durumlarda evet.
Bakanlığın güncel başvuru sisteminde yurt içi başvurular, Türkiye’de bulunan ve en az altı ay süreli geçerli ikamet iznine sahip yabancılar bakımından öngörülmektedir. Başvurular elektronik ortamda yürütülmektedir.
Ancak ikamet izninin bulunması çalışma izninin otomatik olarak verileceği anlamına gelmez.
Başvuruda yabancının yapacağı iş, işverenin durumu, ücret, meslek, ilgili değerlendirme kriterleri ve varsa özel sektörel kurallar incelenebilir.
Çalışma izni değerlendirme kriterleri zaman içinde değişebildiğinden, başvurunun yapıldığı tarihteki güncel Bakanlık kriterlerinin kontrol edilmesi önemlidir.
İkamet izni olmayan yabancı nasıl çalışma izni alabilir?
Türkiye’de uygun bir ikamet izni bulunmayan yabancı bakımından kural olarak yurt dışı başvuru sistemi kullanılır.
Yabancı, vatandaşı olduğu veya yasal olarak bulunduğu ülkedeki Türkiye Cumhuriyeti dış temsilciliğine çalışma vizesi için başvurur. Dış temsilcilik tarafından verilen referans numarası üzerinden Türkiye’deki işveren tarafından çalışma izni süreci devam ettirilir.
6735 sayılı Kanun m. 7 de çalışma izni başvurularının yurt içinden veya yurt dışından yapılabilmesine ilişkin temel sistemi düzenlemektedir.
İş teklifi aldıktan sonra hemen çalışmaya başlanabilir mi?
Kural olarak hayır.
İş teklifinin alınmış olması, iş sözleşmesinin imzalanması veya ilk çalışma izni başvurusunun yapılmış olması tek başına çalışma hakkı yaratmaz.
Yabancının, çalışmaya başlamadan önce uygun çalışma iznini veya çalışma izni muafiyetini edinmiş olması gerekir.
Süre uzatma başvurularında ise özel bir durum bulunmaktadır. Bakanlığın açıklamasına göre süresinde çalışma izni uzatma başvurusu yapılan yabancı, değerlendirme devam ederken mevcut iznin sona ermesinden sonra aynı iş ve işyerinde en fazla 90 gün daha çalışmaya devam edebilir.
Bu istisna ilk kez yapılan çalışma izni başvurusu ile karıştırılmamalıdır.
Çalışma izni belirli bir işverene mi bağlıdır?
Süreli çalışma izinlerinin büyük bölümü işveren ve iş bakımından sınırlıdır.
Bakanlığın açıklamasına göre ilk başvuruda verilen süreli çalışma izni, belirli bir işyerinde, belirli bir işte ve belirli bir işverene bağlı olarak düzenlenir. İlk izin en fazla bir yıl için verilebilir.
Bu nedenle yabancının işveren değiştirmesi halinde mevcut çalışma izninin yeni işveren yanında otomatik olarak kullanılabileceği varsayılmamalıdır.
Nitekim Bakanlık, farklı işveren yanında çalışmak için yapılan başvuruların ilk başvuru usul ve esaslarına göre değerlendirildiğini belirtmektedir.
Çalışma izni muafiyeti nedir?
Bazı yabancılar belirli faaliyetleri çalışma izni almaksızın ancak çalışma izni muafiyeti kapsamında gerçekleştirebilir.
Muafiyet, “herhangi bir yabancının kısa süreli çalışabileceği” şeklinde genel bir istisna değildir. Faaliyetin muafiyet kapsamına girmesi, ilgili koşulların karşılanması ve gerekli işlemlerin yapılması gerekir.
Bakanlık da çalışma izni muafiyetini yabancıya geçerlilik süresi boyunca çalışma izni almaksızın çalışma ve ikamet hakkı veren resmi belge olarak tanımlamaktadır.
Çalışma izni olmadan çalışmanın sonuçları nelerdir?
İzinsiz çalışma yalnızca işveren açısından bir SGK veya iş hukuku sorunu değildir.
6735 sayılı Kanun hem yabancı hem de yabancıyı izinsiz çalıştıran işveren bakımından idari yaptırımlar öngörmektedir. Para cezalarının tutarları yeniden değerleme nedeniyle değişebildiğinden güncel tutarlar ayrıca kontrol edilmelidir.
Ayrıca çalışma izni olmaksızın çalıştığı tespit edilen yabancının durumu sınır dışı işlemleri bakımından İçişleri Bakanlığına bildirilebilir. Bakanlığın güncel rehberi de izinsiz çalışan yabancıların ve işverenlerin idari yaptırımlarla karşılaşabileceğini belirtmektedir.
Bu nedenle “zaten ikamet iznim var” düşüncesi izinsiz çalışma bakımından güvenli bir yaklaşım değildir.
İşe başlamadan önce ne kontrol edilmeli?
Yabancının sahip olduğu ikamet veya koruma statüsü, yapılacak iş, işveren, mevcut çalışma izni varsa iznin hangi işveren ve faaliyet için düzenlendiği ve herhangi bir çalışma izni muafiyetinin uygulanıp uygulanamayacağı birlikte değerlendirilmelidir.
Özellikle işveren değişikliği, ikamet izninin sona ermesi, öğrenci statüsü, uluslararası koruma veya geçici koruma gibi durumlarda genel kurallar dışında özel hükümler gündeme gelebilir.
Hukuki dayanak: 6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu m. 6 ve devamı; 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu m. 27; Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı Uluslararası İşgücü Genel Müdürlüğü güncel çalışma izni rehberi.
Bu yazı genel hukuki bilgilendirme amacı taşır. Yabancının statüsü, işi ve işvereni çalışma izni değerlendirmesini değiştirebilir.